We wcześniejszych wpisach zaprezentowałem Państwu czym są klauzule abuzywne. Opisałem także przesłanki uznania danego postanowienia umownego za taką klauzulę. W kolejnym etapie warto poruszyć temat wybranych postanowień tego typu. Posłuży nam do tego przykładowy katalog znajdujący się w art. 385³ k. c.

Na początku należy zaznaczyć, że art. 385³ k. c. nie wprowadza katalogu klauzul, które są bezwzględnie zakazane. Stanowi on jedynie regułę interpretacyjną, zgodnie z którą wymienione w nim postanowienia uznano za niedozwolone klauzule umowne. Dlatego też postanowienia te bywają nazywane klauzulami szarymi. Oznacza to, że o każdorazowej kwalifikacji klauzuli umownej jako niedozwolonego postanowienia umownego należy decydować w oparciu o przesłanki 385¹ § 1 k. c., o których możecie Państwo przeczytać tutaj. Katalog klauzul szarych jedynie ułatwia ocenę poszczególnych postanowień umownych, ale nie determinuje ich niedozwolonego charakteru. W praktyce jednak uznanie, iż dane postanowienie znajduje się w katalogu zawartym w art. 385³ k. c., na ogół będzie oznaczać, że jest ono klauzulą abuzywną.

Omawiany przepis wprowadza następujący katalog klauzul niedozwolonych:
1. postanowienia wyłączające lub ograniczające odpowiedzialność względem konsumenta za szkody na osobie;
2. postanowienia wyłączające lub istotnie ograniczające odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania;
3. postanowienia wyłączające lub istotnie ograniczające potrącenie wierzytelności konsumenta z wierzytelnością drugiej strony;
4. klauzule, które przewidują postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy;
5. postanowienia zezwalające kontrahentowi konsumenta na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta;
6. postanowienia uzależniające zawarcie umowy od przyrzeczenia przez konsumenta zawierania w przyszłości dalszych umów podobnego rodzaju;
7. postanowienia uzależniające zawarcie, treść, lub wykonanie umowy od zawarcia innej umowy, niemającej bezpośredniego związku z umową zawierającą oceniane postanowienie;
8. postanowienia uzależniające spełnienie świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta;
9. postanowienia przyznające kontrahentowi konsumenta uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy;
10. postanowienia uprawniające kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie;
11. postanowienia przyznające tylko kontrahentowi konsumenta uprawnienie do stwierdzania zgodności świadczenia z umową;
12. postanowienia wyłączające obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie niespełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania;
13. postanowienia przewidujące utratę prawa żądania zwrotu świadczenia konsumenta spełnionego wcześniej niż świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują lub odstępują od umowy;
14. postanowienia pozbawiające wyłącznie konsumenta uprawnienia do rozwiązania umowy, odstąpienia od niej lub jej wypowiedzenia;
15. postanowienia zastrzegająca dla kontrahenta konsumenta uprawnienie wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieoznaczony, bez wskazania ważnych przyczyn i stosownego terminu wypowiedzenia;
16. postanowienia nakładające wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy;
17. postanowienia nakładające na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej lub odstępnego;
18. postanowienia stanowiące, że umowa zawarta na czas oznaczony ulega przedłużeniu, o ile konsument, dla którego zastrzeżono rażąco krótki termin, nie złoży przeciwnego oświadczenia;
19. postanowienia przewidujące wyłącznie dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych przyczyn, istotnych cech świadczenia;
20. postanowienia przewidujące uprawnienie kontrahenta konsumenta do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy;
21. postanowienia uzależniające odpowiedzialność kontrahenta konsumenta od wykonania zobowiązań przez osoby, za pośrednictwem których kontrahent konsumenta zawiera umowę lub przy których pomocy wykonuje swoje zobowiązanie, albo uzależniające tę odpowiedzialność od spełnienia przez konsumenta nadmiernie uciążliwych formalności;
22. postanowienia przewidujące obowiązek wykonania zobowiązania przez konsumenta mimo niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez jego kontrahenta;
23. postanowienia wyłączające jurysdykcję sądów polskich lub poddające sprawę pod rozstrzygnięcie sądu polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a także narzucające rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy.

W skrócie cały katalog można podzielić na 4 grupy:
1. postanowienia nadające przedsiębiorcy prawo do jednostronnego kształtowania stosunków stron,
2. postanowienia wprowadzające brak proporcji pomiędzy prawami i obowiązkami stron,
3. postanowienia ograniczające odpowiedzialność przedsiębiorcy,
4. postanowienia, które ograniczają znaczenie woli konsumenta¹.

Należy jednak podkreślić, że przedstawiony katalog nie ma charakteru zamkniętego. Oznacza to, że postanowienie może zostać ocenione za posiadające charakter niedozwolonej klauzuli umownej także wówczas, gdy nie mieści się w żadnej przedstawionej wyżej kategorii. Decyduje o tym jedynie spełnienie przesłanek z art. 385¹ § 1 k. c. Co więcej, jak wskazałem już na wstępie, sam fakt zaliczenia ocenianego postanowienia do jednej z kategorii opisanych w katalogu, nie oznacza uznania go za niedopuszczalne. Również w takim przypadku konieczne jest spełnienie ustawowych przesłanek. Tym samym poprawna zakwalifikowanie danej klauzuli wymaga przeprowadzenia każdorazowej oceny, do czego na ogół potrzebna będzie profesjonalna wiedza prawnicza.

Ponadto, warto dodać, że Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi rejestr klauzul, które uznał za niedozwolone. Jest on dostępny tutaj. Przykładowe klauzule znajdujące się w tym rejestrze przedstawię w następnym wpisie.

¹ podział za W. Popiołek Komentarz do art. 385³ Kodeksu cywilnego [w:] K. Pietrzykowski [red.] Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1-449(10), Legalis 2020