Konsument zawierając umowę z dużym przedsiębiorcą (np. bankiem) zawsze jest słabszą stroną takiego stosunku. Sytuacja taka nazywana jest nierównością kontraktową. Polski i europejski ustawodawca dostrzegł ten problem i stworzył szereg instytucji, które mają umożliwiać konsumentom ochronę ich praw przed silniejszymi podmiotami. Przykładem takiej regulacji jest wprowadzenie do Kodeksu cywilnego przepisów dotyczących niedozwolonych postanowień umownych (tzw. klauzul abuzywnych).
Podstawową regulację w tym zakresie zawiera art. 385¹ § 1 k. c. W myśl tego przepisu: „postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny”. Norma ta określa kilka przesłanek, które muszą zostać spełnione łącznie, aby dana klauzula mogła zostać uznana za niedozwoloną. Są to:
1. Dane postanowienie umowne nie zostało ustalone z konsumentem indywidualnie,
2. Postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy,
3. Postanowienie nie dotyczy głównego świadczenia stron.
Dodatkowo istnieje możliwość zastosowania instytucji niedozwolonych postanowień umownych do postanowienia, które wprawdzie określa główne świadczenie strony, ale zostało sformułowane niejednoznacznie.
Następstwa uznania klauzuli za niedozwolone postanowienie umowne.
Skutkiem przyjęcia, że dane postanowienie umowne stanowi klauzulę abuzywną jest to, iż konsument nie jest nim związany. Cała umowa pozostaje jednak w mocy i podlega wykonaniu. Oznacza to, że zastosowanie niedozwolonych postanowień umownych nie powoduje obligatoryjnie nieważności całej umowy. Tym samym, jeżeli dojdzie do zawarcia umowy pomiędzy konsumentem, a przedsiębiorcą, która będzie obejmowała klauzule pozwalające uznać je za abuzywne, to po wyeliminowaniu tych postanowień, umowa wiąże nadal. Skutek ten następuje z mocy samego prawa już z chwilą zawarcia umowy. Zatem niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta nawet jeżeli nie toczyło się postępowanie sądowe w tym przedmiocie.
Należy jednak zastanowić się, czy może dojść do sytuacji, w której wyeliminowanie z umowy klauzul niedozwolonych uniemożliwi jej wykonanie. Odpowiedź na to pytanie jest twierdząca. Sytuacja taka będzie miała miejsce zazwyczaj w przypadkach, gdy abuzywne postanowienia będą dotyczyć tzw. essentialia negotii umowy, a więc elementów, które stanowią obligatoryjne części umowy danego typu. W takim przypadku wyeliminowanie tych klauzul doprowadziłoby do zmiany charakteru samej umowy, a taki skutek jest niedopuszczalny. W konsekwencji cała umowa musi zostać uznana za nieważną. Skutek ten również następuje z mocy samego prawa i nie ma konieczności potwierdzania nieważności umowy przez sąd.
Podsumowując należy zatem stwierdzić, że zastosowanie klauzul abuzywnych co do zasady nie skutkuje nieważnością całej umowy. W pewnych przypadkach do takiej nieważności może jednak dojść. Ocena, jaki skutek nastąpi w danej sprawie, wymaga szczegółowej analizy konkretnej umowy.
Klauzule abuzywne w prawie europejskim.
Ochrona konsumentów, w tym regulacje dotyczące stosowania postanowień niedozwolonych, jest przedmiotem nie tylko ustawodawstwa krajowego, ale także regulacji na poziomie Unii Europejskiej. Podstawowym źródłem prawa w tym zakresie jest dyrektywa Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Akt ten zawiera definicję klauzul abuzywnych, której brzmienie jest analogiczne do tej zawartej w Kodeksie cywilnym.
Na poziomie prawodawstwa europejskiego wyraźniej podkreśla się dwoistość skutków uznania postanowienia umownego za niedozwolone. W art. 6 ust. 1 dyrektywy wprost wskazuje się, że umowa, po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych, wiąże strony tylko jeżeli jest to możliwe. Regulacja polska i europejska nie posiadają jednak znaczących różnic. Wynika to z tego, że przepisy dyrektywy zostały implementowane do krajowego porządku prawnego. Dlatego też, pomimo braku wyraźnej podstawy do stwierdzania nieważności umów zawierających niedozwolone postanowienia umowne, dochodzi do tego ze względu na regulacje zawarte w dyrektywie.
Uregulowanie kwestii niedozwolonych postanowień umownych na poziomie europejskim powoduje, że materia ta może być przedmiotem postępowań przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Organ ten ma prawo dokonywać wykładni przepisów unijnych, a także wskazywać na to, jakie rozumienie norm krajowych stoi w sprzeczności z prawem wspólnotowym. Dlatego w indywidualnych sprawach konsumentów można wspierać się istniejącym orzecznictwem nie tylko sądów polskich, ale także właśnie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Co więcej w razie wątpliwości sądy krajowe mogą skierować się do Trybunału z pytaniami prejudycjalnymi. W ten sposób konsument ma gwarancję, że będzie korzystał z ochrony przewidzianej zarówno w prawie polskim, jak i prawie europejskim.
Tematyka niedozwolonych postanowień umownych jest bardzo skomplikowana i rozbudowana. Dlatego też w niniejszym artykule skupiłem się na ogólnym opisaniu czym są klauzule abuzywne, a także z jakimi następstwami wiąże się ich stosowanie. Dokładne omówienie przesłanek uznania konkretnych postanowień za niedozwolone, a także przedstawienie katalogu przykładowych klauzul będzie tematem kolejnych wpisów.
